Συνέντευξη στο περιοδικό Tanz

Μια συζήτηση με την Νατάσα Χασιώτη γιά συνέντευξη στο Γερμανικό περιοδικό Tanz

Η κρίση γεννάει τέχνη;

- Στους οδηγούς κινηματογραφικού σεναρίου, κρίση είναι το χρονικό σημείο όπου ο πρωταγωνιστής συγκρούεται ανάμεσα σε αυτό που θέλει και αυτό που μπορεί  στο συγκεκριμένο περιβάλλον που βρίσκεται. 

Τέχνη γεννιέται πάντα και μέσα και πριν ή μετά από κοινωνική κρίση, αλλά το θέμα μας είναι ότι η Κρίση γεννάει και τέχνη που θα προσπαθήσει να συγκαλύψει -  διαστρέψει τα αίτια της κρίσης, εκεί υπάρχει για μένα ένα από τα πεδία σύγκρουσης. Ένα βασικό πρόβλημα του σύγχρονου πολιτισμού είναι η μεγάλη συμμετοχή των καλλιτεχνών στην κατασκευή πλαστής συνείδησης της κοινωνίας.  

Τι ελπίζεις να βγει; το καλύτερο και το χειρότερο;

- Ένας φίλος, o ανθρωπολόγος Σωτήρης Δημητρίου, παρατήρησε ότι παλιότερα όταν κάποιος πήγαινε κάπου δημόσια πχ σε μια ουρά και καλημέριζε τους γύρω του όλοι τον κοίταζαν σαν τρελό, τώρα όλοι αρχίζουν να μιλάνε μεταξύ τους.

Το καλύτερο που μπορεί να συμβεί και θα συμβεί είναι μια αλλαγή στις ψευδαισθήσεις των κοινωνικών δομών. Η αστική κανονικότητα τα προηγούμενα χρόνια είχε δημιουργήσει σώματα λουστραρισμένα, σκληρά, ακίνητα και ταυτόχρονα βουλιμικά, αλαζονικά μέσα στην ευκινησία τους, τώρα τα σώματα είναι καταθλιπτικά, συμπιεσμένα αλλά και έτοιμα να εκραγούν, με λιμπιντική ορμή επιζητούν την επικοινωνία, υπάρχει ένας αέρας αλληλεγγύης.

Δεν θεωρώ χειρότερο το να  σταματήσουν οι επιχορηγήσεις, αν αυτό συμβεί σε όλους, όταν αυτό συμβεί τι θα ξεσκεπαστεί; Όταν σταματήσει αυτή η καθησυχαστική  αίσθηση ότι τα πράγματα συνεχίζονται, ότι όλα δεν έχουν χαθεί, τότε ο κόσμος πως θα γεμίσει αυτό το κενό;

Με εμπορευματική λαϊκή τέχνη;

Δεν το νομίζω, μήπως όμως με δράσεις; όταν σταματήσουν οι καλλιτέχνες σαν μικρο-παραγωγοί να εμμένουν σε απόπειρες ευρεσιτεχνίας στοχεύοντας στην κρατική ενίσχυση σπάνιας καλλιέργειας, τότε θα ασχοληθούν με την ουσιαστική σχέση τους με το κοινό. 

Το χειρότερο που μπορεί να συμβεί; μία σύγχυση, ανάμεσα στην ατομική αποδραση του ο καθένας θα τα καταφέρει μόνος του και την παραίτηση από μοναξιά.   

  

Ποιό ήταν το μεγαλύτερο πρόβλημα ως τώρα;

- Η ευωχία της εισόδου στην Ευρωπαϊκή κοινότητα κάλυπτε τα κοινωνικά προβλήματα και η τέχνη καταναλωνόταν να επιδείξει φορμαλιστικές συμπορεύσεις με την υπόλοιπη Ευρώπη. 

Τι υπάρχει γύρω όσον αφορά σε κινήματα κλπ., αυτή την εποχή;

- Η σταδιακή κατάρρευση της προστασίας του κράτους, η οποία προετοιμαζόταν και πριν αυτή την κρίση με νεοφιλελεύθερα αιτήματα προς τους καλλιτέχνες,  δημιουργεί μια κινητικότητα και μια αυξημένη συνειδητοποίηση. 

Φυσικά, το να χρησιμοποιείς λέξεις όπως συλλογικότητα ή να φτιάχνεις έργα για την κρίση δεν είναι αρκετά αν εξακολουθείς να πιστεύεις στο παλιό σύστημα διαμεσολαβημένης σχέσης με το αστικό κοινό, το θέμα είναι να βρούμε το νέο κοινό, το κοινό μας, το κοινό με το οποίο θα βρεθούμε μαζί και στους δρόμους όταν βγαίνουμε για τα κοινωνικά αιτήματα μας. 

Τι είναι το "Εμπρός";

- Το Εμπρός ήταν ένα παλιό τυπογραφείο στο οποίο ο ηθοποιός και σκηνοθέτης  Tάσος Μπατής στις αρχές της δεκαετίας του ’90 δημιούργησε ένα πολύ  ενδιαφέρον ανεξάρτητο θέατρο μαζί με θεατρική σχολή. Το θέατρο βρίσκεται όπως συμβαίνει σε όλες τις ευρωπαϊκές πόλεις στην  down town καλλιτεχνική περιοχή θεάτρων και μαζικής νεανικής διασκέδασης, στην συγκεκριμένη περίπτωση στο Ψυρρή μια περιοχή κάτω από την Ακρόπολη. Το 2007 μετά τον θάνατο του σκηνοθέτη η Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου, στην οποία περιήλθε το θέατρο, παρά την κινητοποίηση με υπογραφές του καλλιτεχνικού κόσμου κράτησε το χώρο ερμητικά κλειστό χωρίς καμιά διάθεση εκμετάλλευσής του με καλλιτεχνικούς όρους. Τον Νοέμβριο 2011, 7 νέοι θεατρικοί σκηνοθέτες, έξω από το σύστημα κρατικών επιχορηγήσεων, (τώρα είναι επιχορηγούμενοι) ενθαρρυμένοι και από το έντονο κινηματικό περιβάλλον που έχει δημιουργηθεί στην Αθήνα πολύ πιο πριν από την Χρηματιστική κρίση, από το 2008 με τις κινητοποιήσεις των φοιτητών για την εμπορευματοποίηση της παιδείας και κυρίως μετά την δολοφονία του 16χρονου Αλέξη Γρηγορόπουλου,  έκαναν κατάληψη. Από τότε, κάνοντας ανοιχτό κάλεσμα σε νέους και καταξιωμένους καλλιτέχνες και αποκλείοντας μέχρι στιγμής οποιαδήποτε χρηματική συναλλαγή, έχουν οργανώσει σε σταθερή βάση ανοικτά μαθήματα, συζητήσεις με το κοινό, παραστάσεις, residencies, performances ή εικαστικά δρώμενα, θεωρητικά εργαστήρια.

Η κατάληψη μέχρι στιγμής έχει καλλιτεχνικό χαρακτήρα και όχι φανερά πολιτικό και γι' αυτό οι πιο πολιτικοποιημένες ομάδες δεν συμμετέχουν ενεργά.

Πιστεύεις στις κολεκτίβες;

- Απόλυτα, αλλά όταν λέμε κολεκτίβες δεν εννοώ τις συναντήσεις-ενώσεις φιλόδοξων ανθρώπων που συνδέονται με δεδηλωμένο στόχο την κοινωνική επιτυχία και διαλύονται αυτόματα μόλις αυτή επιτευχθεί και διαφανεί η πιθανότητα της προσωπικής επιτυχίας. Οι κολεκτίβες είναι  ένα όνειρο στο οποίο θα συνεχίσω να στοχεύω, η ομάδα μου δούλευε πάντα με ένα συμμετοχικό τρόπο αλλά ήμουν εγώ που τον παρότρυνα και οργάνωνα, τώρα ελπίζω να βρω τρόπους να αυτοεξαφανιστω μέσα σε μια ομαδικότητα η οποία θα σχηματιστεί με κυρίως κοινωνικές παραμέτρους.

Ποιό είναι το πιο καινούργιο που έχεις δει στο θέατρο ή το χορό αυτή την εποχή;

- Καινούργιο; γιατί καινούργιο;  συγνώμη αλλά η ερώτηση εμπεριέχει το καταναλωτικό αίτημα παραγωγής συνεχώς διαφορετικών καλλιτεχνικών ιδεών, από το οποίο πάσχει ο νεότερος δυτικός αστικός πολιτισμός, κάθε καλλιτέχνης και μια ιδέα-ιδιοκτησία του που θα την πουλήσει όσο πιο ακριβά. Τι πρόβλημα έχουν οι παλιές ιδέες; ας πούμε ο Μπρεχτ;

Αυτό που παρακολουθώ με ενδιαφέρον είναι η είσοδος σε καθαρά πολιτικές καταλήψεις χώρων, του χορού σαν πρακτική όχι εκγύμνασης και ευεξίας αλλά έκφρασης, αναρρώτησης για το φύλο, τις δομές σχέσης δάσκαλου, χορογράφου, θεάματος .

Κανένα νέο ρεύμα;

- Κανένα νέο ρεύμα στην Ευρώπη; 

Πού βρίσκεται η τέχνη στην Ελλάδα;

- Όπου βρίσκεται και την Ευρώπη, χαμένη στην ψευδαίσθηση μιας αταξικής ενωμένης κοινωνίας η οποία ζητάει συνεχώς νέες ιδέες, στην άρνηση της πάλης των τάξεων. Η  Δυτική τέχνη αρνείται το 99% τουλάχιστον του πληθυσμού και το έχει αφήσει υπό την επίδραση της τηλεόρασης και της λαϊκής χειραγωγημένης τέχνης 

Πού βρίσκεσαι εσύ και πώς ελπίζεις να συνεισφέρεις;

- Το πλεονέκτημα μου είναι ότι έχοντας επωφεληθεί από όλα όσα μπορεί να δώσει ένα κρατικό σύστημα ενίσχυσης, (έχω πάρει όλα τα βραβεία, έχω συμμετάσχει σε όλα τα φεστιβάλ) ξέρω την ματαιότητα που περιμένει στο τέλος του δρόμου (τον λυσσαλέο ανταγωνισμό με τους συναδέλφους, το νωθρό λάθος κοινό), οπότε μπορώ να συνεισφέρω με την εμπειρία μου να μην χάσουν χρόνο οι νεότεροι.

Αυτή την στιγμή ετοιμάζω ένα έργο που συζητάμε να δημιουργείται κάθε φορά  σε διαφορετική Ευρωπαϊκή πρωτεύουσα, στο Βερολίνο,  στην Κοπεγχάγη, με Έλληνες και τοπικούς καλλιτέχνες. Οι χαρακτηρισμοί στα Ευρωπαϊκά ΜΜΕ για τους Έλληνες έχουν καθαρά σωματικό προσδιορισμό, το σώμα των Νοτίων τεμπέλικο, ερωτικό, τρυφηλό, ανορθολογικό, παρασιτικό. Αν και οι Ευρωπαίοι καλλιτέχνες αναμασούν την υφέρπουσα κατασκευή για τεμπέληδες Έλληνες, τότε προτείνω ότι πρέπει να συνδεθούμε περισσότερο με διαφορετικές και συγκεκριμένες καλλιτεχνικές και κοινωνικές ομάδες στην Ευρώπη όπου η σημερινή εμπειρία μας θα λειτουργήσει σαν προειδοποίηση σε αυτούς, φαντάζομαι ότι οι Γερμανοί δεν έχουν ξεχάσει το Kuhle Wampe (ταινία του 32' σε σενάριο του Μπρέχτ) .  Μέσα από αυτή την σύνδεση ελπίζω να βγει κάτι μαζικό και διεθνές. Θέλω να σημειώσω ότι μου έχει κάνει εντύπωση, αν και το ήξερα αλλά αδιαφορούσα, η New Age μετάλλαξη των πιο ριζοσπαστικών Δυτικών χορευτικών κινημάτων. Ο σύγχρονος χορός ο οποίος ξεκίνησε μετά την κρίση του 29 στις Ηνωμένες Πολιτείες με ξεκάθαρα κοινωνικά αιτήματα έχει εξελιχτεί σε μία  αυτιστική προσωπική εξερεύνηση.

Καταλήψεις, κολεκτίβες, δωρεάν παραστάσεις...Τι άλλο πρέπει να βάλουμε στο λεξιλόγιο της κρίσης;

- Την πάλη των τάξεων. Νομίζω, δύο Γερμανοί το πρωτοείπαν, το πρωτοέγραψαν στις Βρυξέλλες, το εκτύπωσαν στο Λονδίνο και έτυχε την πιο καλή μετάφραση του στα Γαλλικά, δείγμα ότι αφορά όλους.

Οι κρατικές επιχορηγήσεις;

- Θεωρώ ότι οι επιλογές κάθε επιτροπής επιχορηγήσεων είναι καθαρά ιδεολογικές και αποδέχομαι κάθε απόφαση τους σαν μέρος της πολιτικής σύγκρουσης. 
Θα είναι έκπληξη αν επιχορηγηθώ την νέα χρονιά και δεν θα εναντιωθώ με συναισθηματικούς όρους. 
Ομολογώ ότι στο παρελθόν έχω επιχορηγηθεί πλούσια για τις δυνατότητες του Ελληνικού κράτους και αυτό μου πρόσφερε την δυνατότητα να παράγω έργα, να οργανώσω όλα αυτά τα δωρεάν προγράμματα για ανάπηρους, παιδιά πολιτικών προσφύγων και να κάνω παραστάσεις ακόμα και ενάντια σε πολιτικές της ίδιας κυβέρνησης, θυμίζω την παράσταση στα Προσφυγικά όπου επιχορηγήθηκα και έκανα παράσταση υπέρ των κατοίκων οι οποίοι ήταν σε αντιδικία με το κράτος. Όμως αυτή είναι η σπάνια εξαίρεση, όταν κάποιες στιγμές βρίσκονται γενναίοι άνθρωποι, σαν κρυφοί πράκτορες μέσα σε κρατικές δομές. 
Τυπικά οι κρατικές επιχορηγήσεις υποτίθεται ότι δίδονταν σαν ένα αντίτιμο που κατέβαλε η αστική κοινωνία για να μην συνειδητοποιήσουμε την αγριότητα της ελεύθερης αγοράς. Στην ουσία χρησιμοποιόντουσαν για έλεγχο της καλλιτεχνικής παραγωγής, τα ανακλαστικά των περισσότερων καλλιτεχνών με την Κρίση αποδείχτηκαν πάρα πολύ αργά για να μην πω και αντιδραστικά.

Ταυτόχρονα με την επισημοποίησή τους κάλυπταν άλλες πολύ μεγαλύτερες αδιαφανείς επιχορηγήσεις καθαρά για πελατειακούς πολιτικούς σκοπούς.

Μου έκανε εντύπωση όταν ανακοινώθηκαν πριν ένα μήνα οι νέες επιχορηγήσεις θεάτρου ενώ ταυτόχρονα το κράτος κόβει συντάξεις, επιδόματα αναπηρίας, απολύει αναγκαίους υπαλλήλους κλπ. Σκέφτηκα ότι αποδεικνυόταν η αναγκαιότητα της υψηλής τέχνης για την συνεκτικότητα της δυτικής αστικής κοινωνίας, μπορούν να κοπούν επιδόματα ανεργίας, απορίας, χαμηλές συντάξεις αλλά όχι η ενίσχυση της υψηλής τέχνης, αυτό θα ήταν το σημάδι πραγματικής κατάρρευσης.

Οι χορηγίες;

- Εδώ και καιρό οι κυβερνήσεις χρησιμοποιώντας λέξεις όπως διαφάνεια, εξορθολογισμός, έβαλαν και στον πολιτισμό την νεοφιλελεύθερη λογική: πόσα εισιτήρια; χορηγίες; κ.α. Πως κάποιος θα κάνει κοινωνική κριτική με χορηγίες από εταιρείες αρνητικού κοινωνικού προφίλ; (καθώς η ομάδα μας έχει θετική κοινωνική εικόνα λόγω της δουλειάς με ανάπηρους, παιδιά πολιτικών προσφύγων, παρεμβάσεις σε ιστορικούς χώρους, με είχαν πλησιάσει στο παρελθόν μάνατζερ αντίστοιχων εταιρειών και αρνήθηκα).

Επιπλέον οι χορηγίες λειτουργούν μόνο σε μια ανεπτυγμένη ελεύθερη αγορά με πραγματικό ανταγωνισμό και δημόσιο έλεγχο, όπου η κάθε εταιρεία επιδιώκει ένα καλύτερο δημόσιο προφίλ για να κερδίσει στην αγορά. Τι σχέση έχει αυτό το σκηνικό με την χώρα μας και το διαπλεκόμενο, αυταρχικό, καθόλου ανταγωνιστικό οικονομικό περιβάλλον;

 Η Λυρική με τον νεό διευθυντή Ρ. Τζανέλα και το Ελληνικό Φεστιβάλ) πού βρίσκονται σ' όλο αυτό το σκηνικό και β) τι ρόλο παίζουν ή/και θα έπρεπε να παίζουν;

Βοηθάει η στάση τους το χορό σ' αυτές τις συνθήκες;

Θα μπορούσαν να συνεργαστούν με πιο "εναλλακτικές" ομάδες και μορφές έκφρασης;

- Στη Λυρική, τον Φεβρουάριο του 2009, οι εργαζόμενοι χορευτές και μουσικοί της έχασαν την μοναδική ευκαιρία στην ζωή τους όταν παρά τα συνεχή καλέσματα από τους καταληψίες αρνηθήκαν να συμμετάσχουν στην κατάληψη της, η οποία έγινε κάτω από την επίδραση του Δεκέμβρη 08. Έχασαν την ευκαιρία να συμμετέχουν και να συν διαμορφώνουν τον χαρακτήρα της. Ήταν θλιβερό, τους ανοιγόταν μια δυνατότητα και την αρνήθηκαν, όχι στο θεαματικό πλαίσιο μιας κατάληψης η οποία ξέραμε ότι θα τέλειωνε σύντομα, αλλά στο ουσιαστικό για αργότερα όπου μετά από αυτήν την εμπειρία θα ήσαν πιο ενωμένοι και μαχητικοί.

Στο φεστιβάλ Αθηνών πέρυσι είχαμε μια επανάληψη της μισοξεχασμένης θλιβερής ιστορίας από την Avignon το Μάη του 68, τότε εν μέσω καταλήψεων είχε υπάρξει μια μονάχα ομάδα (Maurice Bejart) η οποία επέμενε να κάνει την παράσταση της. Πέρυσι ήταν πάλι μια ομάδα χορού η οποία επέμενε να κάνει την παράσταση της εν μέσω γενικής απεργίας και συγκρούσεων, την ώρα που ψηφιζόταν παρά την αντίδραση του λαού η αποδοχή του μνημονίου.

Συνεργασίες με εναλλακτικές ομάδες; μα η κρίση αποτυπώνεται στο σώμα, στο σώμα του χορευτή που αναπαράγει θεαματικές εικόνες χωρίς να αισθάνεται τίποτα, αποδεχόμενος να γίνει ένα καταναλωτικό προϊόν για τους λίγους πια που χρειάζονται "the spectacle", που απαιτούν "virtuosity, accept transformations and magic and need to make-believe the glamour ......."*

* Yvonne Reiner, No Manifesto, 1965

23 / 5 / 12

Δέκα πράγματα που ξέρω για την Κρατική Σχολή Ορχηστικής Τέχνης και την Ντόρα Τσάτσου

Δέκα πράγματα που θυμάμαι για τη Ντόρα Τσάτσου

1. Τα λόγια γι' αυτήν

«Εμένα προσωπικά μου φαίνεται περίεργη αυτή η αφοσίωση στο πρόσωπο της κ. Τσάτσου»(1)

Απορία ενός μέλους του νεοδιορισμένου Διοικητικού συμβουλίου της Κ.Σ.Ο.Τ., το οποίο τον Αύγουστο του 1988 ήταν υπεύθυνο για τη μη ανανέωση της θητείας τής τότε διευθύντριας Ντόρας Τσάτσου και την απόπειρα αλλαγής τής κατεύθυνσης της Κρατικής με την πρόσληψη της Βουλγάρας καθηγήτριας μπαλέτου Γκαλίνας Μπογκόεβα. Τα άλλα μέλη:

Νέλη Καρά, Σοφία Παπανδρέου-Κατσανέβα, Μαρία Ντότσικα και ο Ασσαντούρ Μπαχαριάν, ο οποίος σύντομα διαχώρισε δημόσια την θέση του(2).

2. Τη μάχη γύρω από το σώμα της

Το 1988 είχαμε τη μοναδική περίπτωση κατάληψης κρατικού καλλιτεχνικού εκπαιδευτικού ιδρύματος από τους καθηγητές του με καλλιτεχνικά και όχι οικονομικά αιτήματα. Το Σεπτέμβριο του '88, οι καθηγητές της Κρατικής, με αίτημα τη διατήρηση της φυσιογνωμίας τής σχολής έναντι της επαπειλούμενης μεταλλαγής της, κατέλαβαν τη σχολή. Στους επόμενους τρεις μήνες, διέμεναν με βάρδιες μέσα σ' αυτήν, συνέχισαν να διδάσκουν τα μαθήματά τους, διεξήγαγαν εισαγωγικές εξετάσεις. Μετά την ανακατάληψή της από την αστυνομία, οι καθηγητές, με συμπαραστάτες το σύνολο του ελληνικού χορού και με ορατό το κόστος της απόλυσής τους, αρνήθηκαν (πράγμα ακατανόητο για τα σημερινά ανακλαστικά) την πρόσληψή τους από την νεοεγκαθιδρυθείσα διεύθυνση. Οι λίγοι που μήδισαν δεν μπόρεσαν να παρουσιάσουν σημαντικό έργο και εκδιώχθηκαν μαζί με τη διεύθυνση, μετά από δύο χρόνια.

3. Η Ντόρα Τσάτσου ήταν ο δικός μας Αχιλλέας

Όταν ήμασταν μικροί και παίζαμε πόλεμο ή ποδόσφαιρο υπήρχε πάντα κάποιος στον οποίο προσβλέπαμε, συνήθως μεγαλύτερος, που ήταν ο ήρωας μας και θέλαμε να του μοιάσουμε. Λυγερός και αποτελεσματικός, καλός αλλά απρόσιτος όπως είναι όλοι οι ήρωες, μας ξάφνιαζε όταν τελικά μας απεύθυνε τον λόγο και αποκαλυπτόταν ότι τόσον καιρό μας κοίταζε. Κάποιος που σκεφτόμασταν ότι θα θέλαμε να γίνει φίλος μας, αλλά το σκεφτόμασταν δειλά, γιατί ξέραμε ότι αυτός άνηκε αλλού, ήταν μεγάλος. Ήταν αυτός που ανυπομονούσαμε πότε θα έρθει να παίξει, γιατί τότε είχαμε ελπίδα απέναντι στους αντιπάλους μας. Όταν επιτέλους ερχόταν, η μάχη μας αποκτούσε επικό χαρακτήρα, έστω κι αν χάναμε, δίναμε τη μάχη μας, γιατί ακόμα και να πισωπλατούσαμε, είχαμε κι εμείς έναν ήρωα, ήταν ο Αχιλλέας μας που θα έβγαινε από τη σκηνή του και θα έσωζε, έστω και προσωρινά, μόνο με την παρουσία του, τα καράβια μας.

Καθώς ετοιμαζόμασταν να πολεμήσουμε δεν ξέραμε για το τέλος που θα συνέβαινε αργότερα, όταν θα μεγαλώναμε, και θα φεύγαμε από τη γειτονιά. Μα ποιος ήταν αυτός ο πόλεμος; Και μάλιστα στο χορό!

Υπάρχει ένας πόλεμος, πραγματικός, με παρατάξεις, αντίπαλους ανελέητους στις επιδιώξεις τους, νίκες και ήττες, αλλαγές θέσεων, συμμαχίες, πάρσιμο σημαιών και κάστρων. Κάποιοι μπορεί να πουν ότι είναι εσωτερική υπόθεση μεταξύ κάποιων τεχνοτροπιών της τέχνης του χορού, όπως συνέβη και στην ιστορία της τέχνης του δέκατου ένατου και εικοστού αιώνα, μεταξύ Μπαλέτου και Σύγχρονου χορού, μεταξύ αφήγησης - αναπαράστασης και αφαίρεσης, μεταξύ ενός χορού ηδονοβλεπτικού και ενός χορού που λειτουργεί με παράμετρο την σκέψη, μεταξύ ελληνοκεντρικότητας και παγκοσμιοποιημένης διάχυσης κουλτούρας, ή απλώς, μεταξύ δύο θυγατέρων πολιτικών, αλλά δεν είναι τόσο απλοϊκά καθαρή η οριοθέτηση των αντιπάλων. Τέσσερα χρόνια μετά από τον θάνατο της Ντόρας Τσάτσου, η έλλειψη της είναι κρίσιμη για την πορεία του χορού στην Ελλάδα, ειδικά αυτήν τη στιγμή όπου πρέπει να επιλέξουμε εκ νέου το δρόμο του, όπου φαντάσματα του παρελθόντος διεκδικούν θέσεις, λες και η ιστορία ξαναγράφεται και οι μάχες πρέπει να ξαναδοθούν.

Η θέση μου θέλει να απηχεί την άποψη πολλών που θεωρούν ότι η σύγκρουση του 1988 είναι μία κορυφαία φάση μιας συνεχιζόμενης ιδεολογικής διαμάχης. Η διαμάχη είναι μεταξύ μιας άποψης για την τέχνη ένοχης για εγγενή αυταρέσκεια και δραπέτευση από την πραγματικότητα και μίας τέχνης που κάποιοι επιμένουν ότι μπορεί να μας ενώσει με αυτό που υποψιαζόμαστε ότι υπάρχει όταν βλέπουμε τους θείους μας να χορεύουν, όταν ακούμε να τραγουδάνε και να λένε ιστορίες, όταν κοιτάμε τον ουρανό και τα χωριά μας.

Είμαστε πολλοί αυτοί που δεν θέλουμε να αισθανόμαστε ότι αυτή η χώρα έχει κατακτηθεί, αλλά έχει χώρο και για εμάς.

Η Ντόρα Τσάτσου δε ζεύτηκε στο άρμα του νεορομαντισμού του Αμερικάνικου μοντέρνου χορού ή της κάθετα παγιωμένης ερμηνευτικής στάσης του Γερμανικού, όπως οι συνήθεις μεταπράτες του χώρου, οι οποίοι χωρίζονται σε εμπορικές αντιπροσωπίες και μάχονται αλλήλους για μερίδιο της αγοράς μαθητών. Αν θελήσουμε να ενώσουμε λόγια της – ιδέες της - ύφος, τα αραιά ίχνη θα τη φέρουν πιο κοντά στον Θεόφιλο Καΐρη και την έπαρση της ερευνητικότητας του Ελληνικού διαφωτισμού.

Η θεολογία του ωραίου στο Μπαλέτο τής ήταν αδιάφορη για να είναι ο αληθινός αντίπαλός της. Στόχος της ήταν ο χορός να συνδεθεί με την διατρητική δύναμη του λογοκεντρισμού της Ελληνικής σκέψης. Η υποτακτικότητα του Μπαλέτου, κληρονομιά των καθεστώτων που το εξέθρεψαν, αλλά και το «όλα πάνε» του Μεταμοντερνισμού των παγκοσμιοποιημένων καπιταλιστικών οικονομιών δεν μπορούσαν να την γοητεύσουν. Δεν ήταν τυχαίο ότι στο θέατρο προσπάθησε να βρει τα νοήματα που η τέχνη του χορού συνήθως διακοσμεί ξοδεύοντας σώματα. Κάποιοι θα πουν «ωχ πάλι ο εθνοκεντρισμός της γενιάς του 30», αλλά μήπως η Ντόρα ήξερε καλύτερα από όλους μας τι πραγματικά πολεμούσε ο Σεφέρης?

Εξηγούμαι: ο χορός με το τέλος της μεταπολίτευσης γίνεται και στην Ελλάδα πεδίο αληθινής σύγκρουσης, με αντικείμενο το σώμα. Ο καταναλωτισμός έργων τέχνης, ο οποίος συμβαδίζει με τις μόλις τότε αποκτημένες αστικές ελευθερίες, επιτρέπει μεν την ελευθερία επιλογής ύφους, αλλά βρίσκει στο χορό την ιδανική καλλιτεχνική έκφραση όπου συνήθως αποφεύγεται η απαίτηση νοημάτων, για χάρη μιας άλογης διασκεδαστικότητας. Έτσι ο χορός γίνεται σημαία-απολογητής μιας κοινωνίας που σε λίγο η μόνη διέξοδος της θα είναι να καταναλώνει χωρίς καμία πρόταση ενδοσκόπησης. Μια τέχνη η οποία προσφέρει άλλοθι τέχνης σε απλές διαχειρίσεις εικόνων σωμάτων εσαεί νεότητας - οριοθετημένης σεξουαλικότητας και εγωκεντρικής συναισθηματικότητας. Αυτός είναι ο χορός στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα, μια τέχνη που μπορεί εύκολα να συγχέεται με τις εικόνες και τις διαδικασίες των διαφημίσεων στα λάιφ στάιλ περιοδικά.

Σ’ αυτό το διανοητικό πεδίο σύγκρουσης η Ντόρα Τσάτσου, ως διευθύντρια της Κρατικής Σχολής Ορχηστικής Τέχνης, διατύπωσε καθαρά το αίτημα και χρησιμοποίησε τη δύναμη της για να κατευθύνει το εκπαιδευτικό σύστημα προς ένα χορό ανεξάρτητο από πανωσηκώματα με Δυτικοευρωπαϊκές προσόψεις. Ένα χορό ο οποίος θα χρησιμοποιούσε μεν τις αισθητικές τεχνικές επινοήσεις του παρελθόντος, αλλά με κριτική απόσταση, χωρίς την ανερώτητη υποταγή και φανφαρονισμό μιας βιαστικής, αλλά όψιμης αστικοποίησης. Όλες οι αισθητικές πρακτικές του χορού από το Μπαλέτο μέχρι και το Σύγχρονο χορό θα χρησιμοποιούνταν ως εργαλεία συνομιλίας με το παρελθόν και ερμηνείας του παρόντος σε αυτήν εδώ τη χώρα.

Ποιοι δεν κατάλαβαν ότι πίσω από την επιδίωξη της Ελληνοκεντρικότητας στο καλλιτεχνικό πεδίο, έφεγγε η πιθανότητα αυτοδιάθεσης στο κοινωνικό;

4. Η μορφή της 

στη φωτογραφία του Δρομάζου, τα μάτια της, η μύτη της, το χαμόγελο της, το δέρμα της

Συνηθισμένοι πια σε ιδέες για την ελληνική ομορφιά, φτιαγμένες στη φαντασία των Βορείων, μένουμε έκπληκτοι από το πόσο οικεία, αλλά και παλιά είναι η ομορφιά της. Η μορφή της είχε κάτι το λιτό και ατσαλωμένο, πλασμένο σε νηστείες όχι θρησκόληπτων αλλά πολιορκημένων. Η μύτη κυρτή, αλλά δυνατή και επίμονη, το χαμόγελο γνωστικό αλλά και σιωπηλό από ευγένεια. Το βλέμμα της φανερά ερευνητικό για να ξέρεις ότι σε κοιτάζει, καμιά σχέση με το συνηθισμένο βλέμμα των χορευτριών που εκλιπαρεί τον θαυμασμό μας και συσσωρεύει φόβους απορρίψεων. Είχε την πονηριά και την στωικότητα της γυναίκας που επιβίωσε Βυζάντιο, Κατοχή, ‘21, αλλά είχε και την υπερηφάνεια, την έπαρση της Μικρασιάτικης αρχοντιάς. Πρωτοφανέρωτη φεμινίστρια που δεν περιοριζόταν στην άρνηση, αλλά άφηνε και τα μαλλιά της μακριά. Η Ντόρα Τσάτσου δεν ήταν μόνο Μικρασιάτισσα αλλά και Μανιάτισσα, Σουλιώτισσα.

5. Ο χώρος γύρω της

Είχα επισκεφτεί το σπίτι της όχι περισσότερες από 3 - 4 φορές. Ήταν ένα πυκνό σπίτι, όπου κυριαρχούσαν λαβύρινθοι βιβλίων και κάτι που έρχεται καμιά φορά μαζί με αυτά. Επάνω στα έπιπλά της (όχι λευκά σαν τα μεταμοντέρνα που αρνούνται την ύπαρξη του ανθρώπου, εξαφανίζουν τη σκόνη και τείνουν να είναι σαν κανείς να μην κατοικεί και σαν να μην γράφεται η ιστορία) βαριά βιβλία που αν τα ανοίξεις μυρίζεις τις ζωές των παρελθόντων. Σπίτι σε παρακείμενο χρόνο, σαν ένας άνθρωπος που μεταφέρει από τον πατέρα στην κόρη, από τον θείο στην ανιψιά, λέξεις-ερμηνείες από τους αρχαίους Έλληνες στον Σπινόζα, στο τώρα. Λέξεις που η ετυμολογία τους φέρνει συζητήσεις, λύσεις.

6. Στο μάθημά της

Πριν η τεχνική χορού Γκράχαμ απογίνει ένα φορμαλιστικό κοστούμι αναμνήσεων κωδικοποιημένου πάθους, ήταν μια άσκηση, όπου οι κινήσεις απαιτούσαν πέρα από την κιναισθησία και την υπαρξιακή εμπειρία του μαθητευόμενου. Το μάθημα της, αλλά και η διεύθυνσή της ήταν ήρεμα, χωρίς την αυταρχικότητα των μεγάλων παραγωγικών σχολών τεχνικής, χωρίς την αδιαφορία που συναντάμε στα μεταμοντέρνα μαθήματα. Δίδασκε χωρίς την ανάγκη ειδωλολατρίας που συνήθως ελλοχεύει δίπλα στον ενθουσιώδη, αλλά και επηρμένο και αυτάρεσκο δάσκαλο. Αντίθετα με αυτό, το κείμενο η Ντόρα απέφευγε τα επίθετα και προτιμούσε τα απαρέμφατα και τα ρήματα. Δεν προσπαθούσε να σε γοητεύσει, αλλά σιωπηλά σε παρότρυνε να βρεις την σχέση σου με αυτό που ισχυριζόσουν ότι ήθελες να πεις.

7. Το ειρωνικό της τύχης της

Μα δεν είναι ειρωνεία να περπατάς δίπλα σε όνειρα αριστερά, να είσαι αρχοντικά αναιδής σαν αναρχικιά της δεξιάς και να σε εξοβελίζει ένα τμήμα της σοσιαλιστικής κυβέρνησης και να αποκαθιστά το έργο σου η Ν. Δημοκρατία?

8. Τη σχολή που διοίκησε, την Κρατική Σχολή Ορχηστικής Τέχνης, και όχι για συντομία Κρατική Σχολή Χορού

Δεν είναι η ανάγκη συντόμευσης ο λόγος αυτής της μετονομασίας, αλλά η σιωπηλή διολίσθηση από την αρχική διάσταση της τέχνης του χορού στην Ελλάδα, τέχνης ολικής που συνδέεται με την Αρχαία τραγωδία σε ένα άλλο μοντέλο, το οποίο την αποκόβει από το πολιτιστικό παρελθόν για χάρη μιας εργασιακής αναγκαιότητας, εξειδίκευσης. Μια σχολή που σχεδίασε ο Κοντολέων πάνω στο λόφο του Λυκαβηττού σαν σπίτι στην Ήπειρο ή στα βράχια των νησιών. Μια σχολή σε μέτρο ελληνικό, όταν μπαίνεις δε χάνεσαι, αλλά κοχλιωτά σε τυλίγει μέσα της για να σε ωθήσει προς το γαλάζιο της ταράτσας, τα βράχια και τις μυρωδιές του Λυκαβηττού. Μια σχολή που δεν θέλει να παραστήσει κάτι άλλο από αυτό που χρειαζόμαστε, μια ακαδημία χορού απαιτούν οι εισαγωγείς λέξεων ξεχνώντας ότι ακαδημία σημαίνει αυτό που αποπειράθηκαν η Κούλα Πράτσικα και η Ντόρα Τσάτσου. Γι’ αυτό και ακροβάτησαν σε αυτόν το δρόμο, ισορροπώντας, αλλά απαιτώντας την Ελληνικότητα όχι σαν εθνικοσοσιαλιστική μίμηση μα σαν απόπειρα να συνθέσουμε με όσα κομμάτια μας βρούμε κάτι αυθεντικά δικό μας, και να συνδεθούμε όχι τόσο με την παράδοσή όσο με την κοινωνία που θα θέλαμε να σχηματιστεί γύρω μας.

9. Τη σιωπηλή γιορτή

Το 1999, όταν συνειδητοποιήσαμε το αναπόφευκτο τέλος, 8 μαθητές της αποφασίσαμε να οργανώσουμε την παράσταση με τίτλο «Το μαγικό ραβδί», χορογραφώντας από ένα τραγούδι ή μουσικό έργο το οποίο θα μας πρότεινε η ίδια η Ντόρα. Ήταν ο μοναδικός τρόπος που σκέφτηκα για να την συνοδεύσουμε τις τελευταίες ημέρες της. Οι προετοιμασίες κράτησαν τέσσερις μήνες, κατά τους οποίους, σύμφωνα με το σχέδιο μου, την επισκεπτόμασταν με πρόσχημα την παράσταση. Θυμάμαι την αγωνία μας αν θα προλαβαίναμε να κάνουμε την παράσταση, τον κόσμο να ανοίγει καθώς την έφερναν, θυμάμαι να ψάχνω μέσα στο σκοτάδι για τα μάτια της, για τις σκέψεις της καθώς μας κοίταζε, θυμάμαι τα σώματα όλων όσων συμμετείχαν και μέρους του κοινού που σταδιακά ερχόντουσαν και γέμισαν την σκηνή στο τελευταίο κομμάτι εκείνης της βραδιάς, φτιαγμένο από την Τιτή Αντωνοπούλου. Η αφήγηση λέει ότι είχε βαστάξει μέχρι την παράσταση και την επομένη ημέρα κατέρρευσε. Είχαν πάρει μέρος χορογραφώντας οι Μαρία Ανθυμίδου, Τιτή Αντωνοπούλου, Νανά Βαχλά, Αντιγόνη Γύρα, Μάχη Δημητριάδου, Όλια Ιωάννου, Ντορίνα Καλεθριανού, Δήμητρα Κρητικίδη, Κωνσταντίνος Μίχος.

10. «Πάλι αυτή η μελαγχολία του παρόντος» 
μου λέει καθώς το διαβάζει «αυτό που αναζητάς είναι το παλιό καλό μέλλον». 
Κι εγώ της απαντώ: «Ναι».

Σημειώσεις

1. Ραλλίδη, Τζούλια, Το Βήμα, 24.7.1988.

2. Αποσπάσματα εφημερίδων, ανακοινώσεων Σωματείου καθηγητών ΚΣΟΤ, Συλλόγου γονέων, Σωματείου Ρυθμικής από το αρχείο της Μαρίας Ανθυμίδου.

19 / 12 / 11

γιατί καταλαμβάνουμε την Λυρική νο. 1381960

http://www.tanea.gr/latestnews/article/?aid=4666777

Ο Γιόνας Κάουφμαν στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών την Πέμπτη

Δημοσιεύτηκε στα ΝΕΑ: Πέμπτη 20 Οκτωβρίου 2011

Κανονικά θα πραγματοποιηθεί την Πέμπτη 20 Οκτωβρίου η εμφάνιση του Γιόνας Κάουφμαν στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Σε περίπτωση που, λόγω απεργίας, δεν καταστεί δυνατή η συμμετοχή της Ορχήστρας, τον διάσημο τενόρο θα συνοδεύσει ο προσωπικός του πιανίστας Στελάρο Φαγκόνε.

Σε αυτή την περίπτωση, το Μέγαρο Μουσικής ανακοίνωσε ότι θα προσφέρει στους κατόχους των εισιτηρίων της συναυλίας του Γιόνας Κάουφμαν τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν δωρεάν τη συναυλία της σοπράνο Μαρλίς Πέτερσεν που θα πραγματοποιηθεί μέσα στο πρώτο τρίμηνο του 2012, σε ημερομηνία που θα ανακοινωθεί.

Ο Γιόνας Κάουφμαν θα ερμηνεύσει όλες τις άριες που έχουν περιληφθεί στο αρχικό πρόγραμμα: άριες από τον ιταλικό βερισμό (των Πονκιέλλι, Τσαντονάι, Τσιλέα, Μασκάνι, Τζιορντάνο, Πουτσίνι, Λεονκαβάλλο)- το πιο δημοφιλές είδος όπερας- μαζί με άριες του Βέρντι και του Βάγκνερ.

Η συναυλία ξεκινά στις 20:30 το βράδυ.

Γιατι καταλαμβάνουμε την Λυρική  νο 1

21 / 10 / 11

πολύ πριν οι release τεχνικές γίνουν μόδα

Jul 28, 11:30 PM

Τόσα χρόνια προσπαθώ, χωρίς αποτέλεσμα, να βρω ποιός είναι αυτός ο καταπληκτικός χορευτής, από τον οποίο το μόνο που έχουμε είναι αυτά τα 31'' στη "Στέλλα" του Κακογιάννη,
και άλλα τόσα χρόνια προσπαθώ να καταλάβω πως χόρεψε με αυτό τον τρόπο. Ήταν λαϊκός χορευτής ή της τότε Λυρικής; Από που ήρθε αυτός ο χορός που μας θυμίζει τόσα;
Στο 0' 58'' βλέπουμε τις αργές πιρουέτες χωρίς προετοιμασία ενώ ταυτόχρονα κάνει πλιέ, τις οποίες τις είδαμε στον έντεχνο χορό στο Push comes to shove της Twyla Tharp με τον Μπαρίσνικωφ 30 χρόνια μετά,
στο 1' 07'' έχουμε τις Καννιγκχαμικές στρέψεις του κορμιού,
στο 1' 10'' θυμίζει κάτι από τις στροφές των χορευτών στο πάγο και τους μπρέικερς,
η πόζα στο 1' 19'' μου φέρνει Γερμανούς εξπρεσσιονιστών και την Βίγκμαν,
η αιφνίδια ακινησία χωρίς ένταση στο 1' 21'' είναι καθαρό Newark της Τρίσας.

Και αμέσως έρχονται στο μυαλό ερωτήσεις:
Τι ακριβώς κάνει ο έντεχνος χορός; εμείς θεωρούμε ότι με τον αποκαλυπτικό χαρακτήρα του προηγείται της εποχής του αλλά μήπως νομιμοποιεί με καθυστέρηση χρόνων λαϊκές εκφράσεις οι οποίες υπάρχουν ήδη;
μήπως τις εξομαλύνει; σαν την μουσική του Χατζηδάκη και ότι έκανε στα ρεμπέτικα;
που πήγε αυτή η κινητική μνήμη; διότι το κοινό της εποχής στον χορό του άγνωστου μας χορευτή είδε κάτι οικείο ως προς τις συνήθεις προσλαμβάνουσες του,
υπάρχει, τώρα πιά, κοινωνική και πολιτιστική κινητική ιδιαιτερότητα που ξεφεύγει ή συμπλέκεται δημιουργικά με τις  κυριάρχουσες εισαγώμενες;
και τελευταία ερώτηση, την οποία δεν μπορώ να εξηγήσω λογικά, κοιτάζω τον χορό αυτού του μαυριδερού χορευτή και χωρίς να τον ξέρω μπορώ να τον δώ να κατεβαίνει σε  διαδηλώσεις το '55 (στην Κύπρο, στην Αθήνα αλλά και στην Αλαμπάμα), πράγμα που δεν μπορώ να το δω όταν κοιτάζω σύγχρονο χορό, ανεξάρτητα αν γνωρίζω ότι κάποιοι απο τους σημερινούς χορευτές είναι πολιτικά ενεργοί, γιατί;

28 / 7 / 11

  

Ημερολόγιο παραστάσεων: για την παράσταση της ομάδας χορού "Κι όμως κινείται"

Ο Καμίλο και ο Άγγελος εναντίον της Πάτυ και όλου του κόσμου

Είναι Κυριακή, την ίδια ημέρα που η Πάτυ και ένα περίπλοκο σύστημα δημοσίων σχέσεων προσκαλούσε 10.000 παιδιά και γονείς, μικροαστούς και σελέμπριτις, στο Γήπεδο του Τάε Κβον Ντο σε μια θριαμβευτική αποδοχή της συγκαλυμμένης παιδικής πορνογραφίας. Εγώ γυρνάω το κεφάλι μου προς τις πάνω θέσεις του ιδρύματος Κακογιάννη, ψάχνω μέσα στο σκοτάδι του θεάτρου να δω πως αντιδρούν οι 10 μαθητές-τριες  από το Καλλιτεχνικό Γυμνάσιο που έχω φέρει να δουν την παράσταση της ομάδας «Κι όμως κινείται», ( ομολογώ με ανησυχία, είναι τώρα αυτή παράσταση για παιδιά; με καβαλιστικά σύμβολα στον τίτλο, έναν μαυριδερό οστεοφύλακα με πάνες και περιλαίμιο παπά για πρωταγωνιστή, με ανησυχητικές κινήσεις στους γοφούς και υπόνοιες ότι στον παράδεισο είναι βαρετά). Ακούω τα γέλια τους, γιατί γελάνε; κατάλαβαν το αστείο του Καμίλο για τους μετανάστες στην κόλαση;

Ψάχνω την Μικαέλα, προχτές στο διάλειμμα βγήκε στην αυλή και έτρεχε χορεύοντας με ανοιχτά τα χέρια προς την βροχή που έπεφτε, μόλις χτύπησε το κουδούνι ξαναμπήκε στην τάξη για να κάνει μάθημα σύγχρονου χορού και εγώ αναρωτιόμουν τι μπορώ να της διδάξω, παρά μονάχα πως να απαιτεί και να βρίσκει Νόημα στον χορό.

Σκεφτόμενος ότι οι κύριες προσλαμβάνουσες εικόνες χορού που έχουν   τα περισσότερα παιδιά σας, είναι ο σεξισμός των βιντεοκλίπ και η σωματομετρική πειθαρχία των σχολών μπαλέτου, τα έφερα να δουν την παράσταση « IL paRЯaiso 2 / Κακές Παρέες »

Ενάντια σε όλα αυτά είχε να παλέψει η παράσταση, αλλά τελικά οι αντίπαλοι της ήταν περισσότεροι.

-  Ο πρώτος αντίπαλός της ήταν φυσικά η εικονολατρική ακινησία των Τηλεοπτικών Χορογραφιών 32 Ιντσών, εκεί όπου το παιδικό σώμα σπαράζει για να χωρέσει και να ρουφήξει το μάτι του θεατή με απομιμήσεις κινήσεων που δεν έχει βιώσει ακόμα. Απέναντι τους, στάθηκαν ο Καμίλο μαζί με τους 7 συντρόφους του, πρώτα προσκαλώντας μας από έξω στο φουαγέ με τον διονυσιασμό του λαϊκού σώματος και θεάματος και μετά μεταφέρνοντας μας  μέσα σε μια σκηνή όπου άνοιγε χωρίς τελειωμό στον οριζόντιο αλλά και κάθετο άξονα. Εκεί όπου τα σώματα ακόμα και ακίνητα διέσχιζαν τον αέρα σαν τα γλυπτά στις πλώρες των αρχαίων καραβιών. Συναντιόντουσαν σε οποιαδήποτε στάση οπουδήποτε στον χώρο, παίζοντας, συγκρουόμενα, υπερβαίνοντας, διαπερνώντας φαλλικά ή γυναικεία αρχετυπικά σχήματα και με αυτό τον τρόπο σκόραρε το πρώτο 1 – 0 εις βάρος του υπερκινητικού αλλά στην ουσία κλειδωμένου λιμπιντικού σώματος στα τηλεοπτικά σώου.

-  Μετά εμφανίστηκε η τρομερή Βαρύτητα και ο επακόλουθος φόβος, αλλά η ομάδα κέντησε ψιλοβελονιά σωμάτων και κρίκων και άφησε να πάρει την ανάσα μας ο θαρραλέος λυρισμός του να ξαποσταίνεις ενώ στηρίζεσαι μόνο σε ένα σημείο εκεί ψηλά στα 10 μέτρα. Το θαυμαστό έγινε αγωγή ηρωισμού, και συγχρόνως ταπεινότητας, δεν πετάς στον αέρα για να είσαι πάνω από τους άλλους αλλά για να προσκαλέσεις τους άλλους. Και ο Καμίλο γελούσε, ανάποδα στα 5 μέτρα πάνω από την γη.

-  Μα αμέσως ξαναεπιτίθονται, το Λίπος του θαυμαστού συνοδευόμενο από τον ήχο του τςςςς που έκανε ένας θεατής πίσω μου που είχε μπερδέψει την παράσταση με το Μεντράνο που κάποτε έπαιζε πιο κάτω, τα ακροβατικά και το απόλυτα οργανωμένο σώμα μπλέκουν στα γλιστερά δίχτυα τους μερικούς από τους 8 μαχητές μας. Αλλά τότε αυτοί δεν έχουν ξεχάσει το Νόημα, βγάζουν ο καθένας ένα κομμάτι από την καρδιά τους τα ενώνουν και αυτό τους οδηγάει ψηλά, διαφεύγουν από τους κύκλους των αγγέλων που δεν φτάνουν για να εγκλωβίσουν κανέναν, τα σώματα τους κατάφεραν και συγκρατήθηκαν με μυστικούς κόμπους από τα λυμένα σχοινιά, η γη δεν τους κράτησε χαμηλά σαν ζώα.

-  Και μετά; Μετά μέσα από το σκοτάδι του κοινού ξεπροβάλει η Κριτική, έχει το πρόσωπο του Λάμπαν ή όποιου διάολου καθηγητή χορογραφίας ή ανταγωνιστή χορογράφου και κρατάει μια ζυγαριά και αρχίζει να φορτώνει κατηγόριες ακονισμένες  στο αμόνι των γραφειοκρατικών κανόνων χορογραφίας « χρησιμοποιήσατε τα αντικείμενα και τον λόγο για να εκβιάσετε νόημα καθώς οι κινητικοί σας συνδυασμοί ήταν απλοϊκοί και χωρίς εσωτερική ενότητα, τα ακροβατικά σας κατάφορτα από εμπειρία δεν έκρυβαν τον φόβο σας για οτιδήποτε  αιφνίδιο, η δομή των επιμέρους μερών επαναλαμβανόμενη, τώρα ένα ομαδικό, τώρα ένα σόλο, τώρα ένας μονόλογος κλπ». Ο Καμίλο και ίσως ένας δυο άλλοι προσπαθούν να ισορροπήσουν βάζοντας στην ζυγαριά το «μα όλοι αυτό κάνουν, και οι Σεξ ντε λα  Μπεεε και η Ανν ντε Κατεργάρ» αλλά αυτό δεν φτάνει, συγχρόνως από δίπλα (είχαν να παλέψουν και ενάντια του) το σύστημα επιχορηγήσεων ψιθυρίζει «...αυτό που μετράει είναι τα εισιτήρια, βάλτε και άλλα ακροβατικά, βάλτε και άλλα ακροβατικά, θα επιχορηγούνται μόνο  ομάδες που μπορούν να παίξουν στο σύστημα της ελεύθερης αγοράς» και είναι κρίσιμη η στιγμή γιατί αν, αν ο Καμίλο χάσει, εγώ θα πέσω στα μάτια των παιδιών μου που τα έφερα αφού αυτά μόνα τους είχαν ήδη αποφασίσει ότι Χορός είναι η έκφραση συναισθημάτων και σκέψεων.

Αλλά εκεί την τελευταία στιγμή, ο Καμίλο κοιτάζει γύρω του και γκραααν βζουουμ έρχεται προς βοήθεια κουβαλώντας μια σκάλα η υπόλοιπη ομάδα. Η μόνη σταθερή συλλογική απόπειρα δημιουργίας στον Ελληνικό χορό, ερασιτέχνες μαζί με επαγγελματίες, ρακένδυτοι και πολύχρωμοι, σώματα φτιαγμένα στο δρόμο και σε στούντιο της Νέας Υόρκης, τους συναντάς σε πορείες και σε σκηνές θεάτρων. Η σκάλα τους θαρρώ πως είναι η ονειροδρόμος σκάλα του Αγ. Ιωάννη του Σιναϊτου και δεν φαίνεται  να στηρίζεται πουθενά, υψώνεται προς τον ουρανό, και στέκονται σε κάθε σκαλί της, ο Γιώργος  Αμέντας σε αυτο της Ησυχίας, η Παυλίνα Ανδριοπούλου στο της Ταπεινοφροσύνης, ο Βασίλης Δημάς στης Διακρίσεως, ο Χριστόφορος Μακατσώρης στης Υπακοής, η Χρυσάνθη Μπαδέκα στης Αγρυπνίας, η Μαρία-Λουίζα Παπαδοπούλου στης Προσευχής, η Χριστίνα Σουγιουλτζή στης Μετανοίας και όλοι μαζί τα ανεβαίνουνε ένα ένα και προσπαθούν να τον τραβήξουν. Από κοντά τραβάνε ψηλά και οι μικροί μαθητές μου, την επομένη ημέρα όταν όλοι μαζί συζητήσαμε στην τάξη για την παράσταση, η 12χρονη Δάφνη μας εξήγησε ότι η λέξη ακροβατικά ετυμολογείται από το σώμα που βαδίζει στα όρια του και ο 12 χρονος Άγγελος εξερράγη «ναι ήταν χορός». Όλοι, μαζί και εμείς τείνουμε το χέρι στον Καμίλο για να τον βγάλουμε από την δύσκολη θέση που μπορεί να πέσει (μα πέφτει ο Καμίλο;) μαζί με τον Νέο Ελληνικό Χορό. Θα το πιάσει να πιαστούμε και να απογειωθούμε αφήνοντας στην ζυγαριά τα βάρη; (ερωτηματικό αλλά εγώ είμαι σίγουρος).

Η αξία μιας παράστασης τέχνης δεν εκταμιεύεται μέσα στο παροδικό τώρα μιας μοναδικής θέασης (αυτό το απαιτούμε μόνο στα καταναλωτικά προϊόντα) αλλά στο συνεχές της γενικότερης παρουσίας. Η σημαντικότητα της ομάδας χορού Κι όμως κινείται έγκειται στο σπάνιο γεγονός να έχουμε στην χώρα μας μια ομάδα χορού που ενώ δουλεύει με εναέρια χορογραφία ταυτόχρονα αγωνίζεται να αποφύγει τον κομφορμισμό του καταναλωτικού θαυμαστού που συνοδεύεται με αυτή την τεχνική γνώση. Ας μην ξεχνάμε ότι αυτό που ξεκίνησε με την Τρίσα Μπράουν στο “Man walking down a building” ήταν η επέκταση του ανθρώπινου σώματος και της αντίληψης μας γι’ αυτό, τώρα πια έχει καταντήσει θέαμα που συνοδεύει τον (άλλο) Δάντη στα μπουζούκια για να παραγγείλουνε και φαγητό.

Πριν από την χώρα μας το ΔΝΤ πήγε στην Αργεντινή, και μάλλον έτσι μας ήρθε ο Καμίλο πριν από την Πάτυ. Σκέφτομαι ότι αν και στην Αργεντινή είχαν αυτή την εθνική ρητορεία της επιτυχίας των καλλιτεχνών τους στο εξωτερικό σαν απόλυτο μέτρο ικανότητας (η οποία στην χώρα μας είναι ανάμνηση των προσπαθειών των Ελλήνων αστών του εξωτερικού να κυριαρχήσουν στην πολιτική σκηνή της Ελλάδας έναντι των ντόπιων αγωνιστών το ‘21) θα πρέπει να κάνει και εκεί αίτηση για επιχορήγηση, με την επιτυχία που έχει εδώ θα του έδιναν κάθε χρόνο. Αλλά ξέχασα, το ΔΝΤ κόβει τις επιχορηγήσεις και η Αργεντινή δεν έχει φτιαχτεί σαν έθνος πάνω σε μια αρτηριοσκληρωτική φαντασίωση των άλλων.

Κοιτάζω τον Καμίλο, τον θυμάμαι βλάσφημο αυτοειρωνευόμενο κλόουν να παίζει στον πεζόδρομο κάτω από την Ακρόπολη και σκέφτομαι τι ωραία κοινότητα έχει φτιαχτεί γύρω του, μετά σκέφτομαι σε μια εκπομπή του Γιατζουτζακη στην ΕΤ, έναν Αφρικανό με βαθειά φωνή άλλα άπταιστα ελληνικά να λέει «εμείς οι ξένοι και οι Έλληνες μαζί θα αντιμετωπίσουμε την κρίση».

Κωνσταντίνος Μίχος

ΥΓ.

1)  Όχι, όλα δεν απογειώθηκαν. Είμαι σίγουρος ότι πολύ θα άρεσε στον Captain Beefheart ή τον Robert Frith να έπαιζαν μουσική στην παράσταση. Και θα κερδίζαμε ότι θα ενθάρρυναν τους ντόπιους κιθαρίστες να τολμήσουν να παρατήσουν τον τουρισμό της fusion μουσικής, ενός ιστορικά μεταβατικού στάδιου αποδοχής και σύνδεσης διαφόρων πολιτιστικών ειδών, συνήθως υπέρ του κυρίαρχου. Η μουσική, όταν αυτοπεριορίζεται να μεταφέρει απλά την μελωδία ενός ρεμπέτικου στην ηλεκτρική κιθάρα, μένει πίσω σε μια παράσταση για την επίγεια κόλαση και τον παράδεισο που μπορούμε να φτάσουμε μόνο αν Πιστέψουμε.

2)  Και μια παρατήρηση, για το χιλιογδαρμένο θέμα της κριτικής. Αυτό εδώ δεν είναι ένα κείμενο που παριστάνει το αντικειμενικό, πέρα από τόπο, χρόνο και ιδεολογία. Αυτό ήταν που πρωτοανακάλυψαν οι σοφιστές, ένα κείμενο είναι ένα κείμενο που μιλάει πρώτα για τον εαυτό του. Αυτό εδώ είναι ένα κείμενο που φανερά κουβαλάει την ιστορία μου, την ιδεολογία μου. Ναι χαίρομαι να υπάρχει μια ομάδα που δουλεύει κοινοτικά, δουλεύει τα όρια και τις περιπέτειες του σώματος κονταροχτυπούμενη με τον φανφαρονισμό η την αυταρέσκεια που ταυτίζονται με τον χορό και προσπαθεί να συνδέσει το χωροχρόνο μας με την ιστορία της τέχνης, ποια άλλη εκδοχή της Θείας Κωμωδίας αρχίζει με την ιστορία του Μήτσου που πήγε σαν τουρίστας στην κόλαση αλλά τον κορόιδεψαν και τον κράτησαν σαν μετανάστη; Και ποιό άλλο τσίρκο μας σηκώνει από την θέση μας χωρίς να ξεχάσουμε την κόλαση γύρω μας;

6 / 3 / 11

Ανώτατη συνταξιοδοτική βαθμίδα

Πως συνταξιοδοτείται ένας καλλιτέχνης

(Merce Cunningham, second from right, accepting his honorary doctorate, 1972)

Μια εικόνα και  μια ερώτηση:

Είσαι 60 χρονών χορευτής, πως βλέπεις τον εαυτό σου;

Απάντηση 1

Καθηγητής χορού σε πανεπιστήμιο ή σε ανώτατη σχολή, διδάσκεις δυο φορές την εβδομάδα από 2 ώρες, εισπράττεις σε μόνιμη βάση ένα ποσό αρκετό για να ζεις σχετικά καλά χωρίς την αγωνία της ελεύθερης αγοράς εργασίας.  

Είσαι αναγνωρίσημος, καταχωρημένος είναι η πιο σωστή έκφραση, έχουν κάνει εργασίες για την δουλειά σου, έχουν βρει βιβλιογραφικές αναφορές με τις οποίες έχουν τοποθετήσει και συνδέσει τις μικρές ανακαλύψεις σου και τις πρωτοβουλίες της δημιουργικής νιότης σου σε σχέση με θεωρίες κοινωνιολογούντων φιλοσόφων, πχ το contact improvisation και ο Ντεριντά.

Έχεις κερδίσει τις μάχες στην πανεπιστημιακή κυψέλη, ανταλλάσσοντας ψήφους σου, συμμαχώντας με τους απαραίτητους καθηγητές σε άσχετα με τον χορό αντικείμενα οι οποίοι όμως σε έκριναν, για να προσληφθείς.

Τώρα είναι η σειρά σου, ξεχειλίζεις από αυτάρκεια, σώμα και γνώση, σαν θεωρητικός της πράξης έχεις άποψη για όλα, σε καλούν σε συνέδρια, επιτροπές υπουργείων, διαγωνισμών, φεστιβάλ. 
Είσαι και ήσυχος, οι νεότεροι που μπορεί να σε έφταναν με το νεότερο σώμα τους ή τις νέες λύσεις-ιδέες τους θα αναγκαστούν να περάσουν τα ίδια ποτάμια διαβασμένων λέξεων, μέχρι τότε ποιός ζει και ποιος πεθαίνει, ακόμα και αν είσαι εσύ αυτός.
Διδάσκεις πολλούς μαθητές, που το πανεπιστημιακό σύστημα διεκ σφίξει﷽﷽﷽ν ες  κάνει διατριβή για τονδίκησε από την εξουσία και κατάφερε να προσλαμβάνονται και να διδάσκουν σε σχολεία.

Δύναμη σου είναι οι διασυνδέσεις των πρώην θεατών σου με οποιαδήποτε εξουσία και οι ώρες που δεν χόρευες ούτε δημιουργούσες αλλά έγραφες έγραφες .

Απάντηση 2

Σε φωνάζουν δάσκαλο, το βρίσκεις παλιομοδίτικο αλλά το αποδέχεσαι σε μια νεωτερική εποχή όπου δεν υπάρχει σεβασμός, σαν ένα έστω κλείσιμο ματιού. 

Είσαι σε ένα στούντιο, διδάσκεις σε λίγους, είσαι στρυφνός, απαιτείς από τους μαθητές σου να επιδείξουν πίστη και θάρρος που να οδηγούν σε δημιουργικότητα, πράγματα απαραίτητα για στην τέχνη, και αφού πρώτα υπερβούν τα εμπόδια καθαρμού που τους βάζεις από την εγωπάθεια και την επιδειξιομανία την οποία κουβαλούν και τους τυφλώνει. Κάθε μάθημα σου είναι πρωτότυπο, είσαι ατομικά για τον κάθε μαθητή διεισδυτικός και αποκαλυπτικός, μέσα σε μια απόλυτα προσωπική και αγαπητική σχέση δάσκαλου με μαθητή

Τα έσοδα σου σχεδόν καλύπτουν τις ανάγκες σου, είσαι λιτοδίαιτος αλλά διεκδικείς το σπανιότερο,  την απόλυτη αφοσίωση των μαθητών σου σε αυτά που ισχυρίζονται ότι θέλουν να κάνουν, αδιαφορείς για την δημοσιότητα και περιφρονείς τους μεταπτυχιακούς φοιτητές καλλιτεχνικών παραρτημάτων που κάθε  εξάμηνο  σε πλησιάζουν για μια βιαστική συνέντευξη με την οποία θα κάνουν βιβλιογραφική παραπομπή στην εργασία τους.

Δύναμη σου είναι το βλέμμα των μαθητών σου και η ανακλαστική σου ανάγκη να δημιουργείς καθημερινά νέους τρόπους για να τους διδάξεις. 

Είχα δώσει μια συνεντευξη πριν λίγο καιρό όπου υπήρχε πάλι το αιωρούμενο αίτημα, προς την κυβέρνηση, προς το υπουργείο παιδείας, γενικά προς οποιαδήποτε κατεύθυνση, άρα και καμιά, για ανωτατοποίηση των σπουδών του χορού, το οποίο εμφανίστηκε και μισό-διατυπώνεται τα τελευταία χρόνια, με αρκετή καθυστέρηση σε σχέση με τις υπόλοιπες τέχνες

Παρατηρώ και προσέχω τις λέξεις:

Γιατί αιωρούμενο; Γιατί κανένας δεν το θέτει φανερά; Τι αντιφάσεις φοβούνται; Οι μεν και οι δε.

Ποιοι θα διδάσκουν σε μια ανώτατη σχολή χορού/τέχνης; Σύμφωνα με την Δυτική λογική της εξειδίκευσης, αυτοί που έχουν πτυχίο καθηγητού, αν ναι τότε ποιος χορευτής θα επιλέξει αυτό και σε ποια ηλικία; Σύμφωνα με τον Νόμο, αυτοί που έχουν πτυχίο ανωτάτης σχολής άρα πανεπιστημιακής; Δηλαδή ένας απόφοιτος της ανώτατης γυμναστικής ακαδημίας που έχει κάνει διατριβή για τον ακριβή συνδυασμό αριθμού  ισομετρικών ασκήσεων και χρόνου ανάπαυσης μπορεί να ξέρει το μυστικό του πόσα tendy μπρος πίσω πρέπει κάνεις για να αποκτήσεις ταχύτητα, όταν είσαι 19 χρονών, στο ζέσταμα πριν από παράσταση, για να μην είσαι σφιγμένος; Και επιπλέον μπορεί να το δείξει και να πείσει;

    Οκέι, θα μου πείτε να προσμετράται και ανώτατη παιδεία και εμπειρία. Α! αυτή η εμπειρία πως θα μετριέται για να βγαίνουν τα μόρια πρόσληψης σε ένα οργανωμένο παραγωγικά σύστημα; Σε κάθε, μα κάθε, βιογραφικό, διαβάζω για ασαφείς παραστάσεις στο εξωτερικό, λες και ο χορός είναι το πιο εξαγώγιμο προϊόν της χώρας.

Γιατί καθυστερημένη;

Διότι παλιότερα απλά δεν υπήρχαν θέσεις στο δημόσιο, όπως κατάφεραν πριν από  ένα αιώνα οι εικαστικοί να νομιμοποιήσουν ως απαραίτητη την εικαστική εκπαίδευση των παιδιών, και οι του τμήματος θεατρολογίας λίγο πριν φύγει το ΠΑΣΟΚ . Όμως είναι ειρωνεία τώρα που το δημόσιο καταρρέει και αδειάζει να επιζητούμε την είσοδο μας σε αυτό.

Υπουργείο παιδείας; Γιατί για να είναι μια σχολή ανώτατη πρέπει να ανήκει στο υπουργείο παιδείας;

Γιατί οι ανώτατες στρατιωτικές σχολές ανήκουν στο υπουργείο άμυνας;

Η τέχνη δεν είναι πεδίο μάχης;

Ένα ερώτημα για την λέξη ανωτατοποίηση, η οποία προς το παρόν ταυτίζεται με πανεπιστήμιο, θεωρία, λογική.

Τι σας κάνει να πιστεύετε ότι οι τέχνες μπορούν να αναπτυχθούν μέσα σε ένα γενικόλογο σύστημα όπου η εκλογικευμένη οργάνωση και τήρηση συγκεκριμένης και εγκεκριμένης ύλης  θα παράγει εγγυημένα αποτελέσματα; Και τι αποτελέσματα; 

Ξανά προσέχω τις λέξεις: σύστημα, παραγωγικό, εγγυάται, αποτελέσματα,  

τι σχέση έχουν αυτές οι λέξεις με λέξεις που ελπίζω όλοι ταυτίζουμε με την τέχνη: δη ﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽άετην τάξηυα τονλέξεις όπως, νέο, προσωπικό, δημιουργία;

Δύο  εικόνες, μια απάντηση.

Είναι 1983, είσαι 23 χρόνων σπουδάζεις χορό,

είσαι στην Κρατική, η 60χρονη διευθύντρια σου, χωρίς πανεπιστημιακό δίπλωμα αλλά ακόμα με κολάν διότι είναι χορεύτρια,  σου έχει δώσει το μοναδικό βιβλίο το οποίο περιγράφει τους νέους Αμερικανούς χορογράφους οι οποίοι εμφανίστηκαν πριν 20 χρόνια, το Terpsichore in sneakers και σε προτρέπει, ψιθυρίζοντας σου ότι  αφορά εσένα ειδικά, να το διαβάσεις και να το παρουσιάσεις σε όλη τη σχολή.

Το ρουφάς και γεμίζεις όνειρα τα οποία είχες ήδη κάνει πριν το διαβάσεις, 

μετά από λίγους μήνες είσαι στην Αγγλία σε ένα πανεπιστήμιο, σου έχουν πει ότι θα πάρεις υποτροφία και μπορείς να έρθεις να σπουδάσεις εδώ, θα είσαι ο πρώτος Έλληνας με μάστερ στην χορογραφία, συναντάς  τις μελλοντικές δασκάλες σου, όλες με πανεπιστημιακά διπλώματα, φοράνε γεροντίστικες ζακέτες, αντιλαμβάνεσαι αμέσως ότι δεν γνωρίζουν αυτά από τα ποια έχεις ονειρευτεί πίσω στην χώρα σου, τα έχεις ονειρευτεί τόσο δυνατά που σου φαίνονται ήδη πραγματοποιημένα,  αισθάνεσαι ότι αν μείνεις εκεί τα πόδια σου θα μπουν σε τσιμέντο, σπας την συνέχεια που σου ετοιμάζουν, περιγελάς την έτοιμη εξουσία του πτυχίου και της βεβαιωμένης δουλειάς, την ζακέτα του κοντά στην  ίχες﷽﷽﷽﷽﷽ωγμ πόδια, π αυτά απα υα τονσύνταξη καθηγητή, το βάζεις στα πόδια, γδύνεσαι προτιμώντας να πας και να σπουδάσεις συναντώντας προσωπικά  τους ίδιους χορογράφους για τους οποίους στο πανεπιστήμιο δεν έχουν καν ακόμα αρχίσει να μιλάνε διότι δεν υπήρχαν αρκετές βιβλιογραφικές αναφορές.

Η ζωή, και η τέχνη, αναβλύζει στις ρωγμές και όχι στα θεσμοποιημένα συστήματα. Αισθάνομαι μια απέραντη ευγνωμοσύνη για τις σπουδές μου στην ρωγμή του συστήματος του χορού. Η Κρατική ήταν μια τέτοια ρωγμή, η οποία ακόμα και τώρα δεν με προστατεύει αλλά με αναβλύζει.

9 / 10 / 10